· · · Repository Hydraulic Engineering Reports

Nota beleid ten aanzien van de bescherming van Nederland tegen overstromen; benodigde sterkte van dijken en waterkeringen (inclusief de zandige duinen kust). Algemeen veiligheidsbeleid. Kans op overstromingen. Noodmaatregelen, rampenbeheersing

In de studie die dit rapport beschrijft, wordt verkend hoe groot de (bedrijfs)economische gevolgen zouden kunnen zijn. Resultaten zijn in kaart- en tabelvorm gepresenteerd. Andersoortige gevolgen zoals slachtoffers, emotionele schade en angst, milieuschade of schade aan landschap, natuur of cultuurhistorie zijn niet in beschouwing genomen. Verder zijn zeer globale aannamen gedaan omtrent overstromingspatronen. Met deze globale aanpak is een eerste inzicht verkregen. De resultaten geven enig idee van de grootte van de schade na een overstroming. De dijkringgebieden zijn op vergelijkbare wijze behandeld, waardoor ze onderling vergeleken kunnen worden. Daarmee kunnen de resultaten een - zij het beperkte - rol spelen in veiligheidsvraagstukken en bewustwording van overstromingsgevaar. Door de beperkingen van de methode en de globale aanpak zijn de resultaten beperkt toepasbaar en vooral geschikt voor globale analyses waar een eerste inzicht in de grootte van de schade na een overstroming gewenst is. Zo worden in het rapport toepassingen beschreven als gewenste beschermingsniveaus en de zoektocht naarnoodoverloopgebieden. Verder is duidelijker geworden welke lacunes er nog zijn. Daarmee kan de studie een rol vervullen in de verdere vormgeving van het gewenste onderzoek en methodiekontwikkeling.

De TAW heeft een methode ontwikkeld voor het bepalen van overstromingskansen en met succes de bruikbaarheid getoetst op vier dijkringgebieden. Op basis hiervan adviseert de TAW u om in een periode van twee jaar de overstromingskans van alle 53 dijkringgebieden te laten berekenen en de meest urgente kunstwerken aan een nadere inspectie te laten onderwerpen. Daarmee wordt het inzicht in zwakke schakels aanzienlijk verdiept en verbreed. Omdat de beheerders hiervoor gegevens beschikbaar zullen moeten stellen, adviseer ik u om hierover op korte termijn met de beheerders in overleg te treden. De TAW is tevens voornemens de komende twee jaar samen met andere betrokkenen voor heel Nederland een eerste schatting te maken van de potentiële schade van een overstroming en om meer aandacht te besteden aan onzekerheden, teneinde de berekende overstromingskans een betere benadering te laten zijn van de werkelijke overstromingskans.

De Dijksterkte Analyse Module (DAM) van STOWA is een instrument voor het bepalen van de actuele sterkte van waterkeringen. De module kan worden toegepast bij beleid, beheer en calamiteitenbeheersing. Kennis over de actuele sterkte van de waterkeringen geeft de beheerder de mogelijkheid om te prioriteren, te bepalen welke keringen geïnspecteerd moeten worden of aan welke keringen onderhoud moet worden gepleegd. Daarnaast moet het mogelijk worden de gevolgen voor de sterkte van een kering te bepalen op basis van wijzigingen in het waterbeheer of door wijzigingen (verbeteringen) aan de kering zelf. Ook wordt met DAM aangesloten op het landelijk toetsinstrumentarium voor de vijfde toetsronde. In dit werkrapport wordt de ontwikkeling van DAM afgezet tegen de dagelijkse beheerspraktijk van de waterbeheerder.

In het interimrapport van TAW-E [1) en in het rapport "Enkele gedachten aangaande een aanvaardbaar risico-niveau in Nederland" [2) zijn criteria ontwikkeld voor de bepaling van een toelaatbare inundatiefrequentie voor een dijkring. In de onderhavige studie zijn deze criteria uitgewerkt voor een concreet geval, de dijkring Alblasserwaard/Vijfheerenlanden. De studie kan deels gezien worden als een opvolger van de in de vijftiger jaren door Van Dantzig [3) uitgevoerde berekeningen naar de (economisch) meest gewenste dijkhoogte. Doel van de studie was om na te gaan of de voorgestelde procedure tot bruikbare resultaten kan leiden, de beperkingen ervan vast te stellen en om aan te geven welke gegevens en rekenmodellen nog verdere studie zouden vergen. In figuur 1.1 is het beschouwde gebied weergegeven. Aan de noordzijde wordt het begrensd door de Lek, aan de westzijde door de Noord, aan de zuidzijde door de Boven- en Beneden-Merwede en aan de oostzijde door de Diefdijk en de Lingedijk.

Franstalige versie: Le cadre législatif et organisationnel de la gestion du risque d’inondation aux Pays-Bas - http://resolver.tudelft.nl/uuid:87b38e7a-913e-45da-8408-87684e91c7c6 Zoals in de meeste landen, is de wetgeving voor de beheersing van overstromingsrisico’s en crisismanagement in Nederland tot stand gekomen na rampen. De Europese richtlijnen beïnvloeden onze wetgeving in toenemende mate; we nemen ervaringen van andere landen in onze wetgeving mee. De Europese Richtlijn Overstromingsrisico’s was een initiatief van Frankrijk en Nederland. De richtlijn heeft als doel om overstromingsrisicobeheersplannen op te stellen, waarin waarschuwingen voor overstromingen, ruimtelijke ordening, hoogwaterkeringen, en respons- en reddingsdiensten zijn opgenomen. In Nederland is de hoogwaterbescherming al 60 jaar succesvol dankzij aanpassingen in de organisatie, wetgeving, financiële instrumenten en instituten. De beheersing van overstromingsrisico’s en watermanagement zijn in ons land geïntegreerd. Voor het goed functioneren van waterkeringen is voldoende financiering van regelmatig beheer en onderhoud essentieel. Door het dagelijkse waterbeheer en de beheersing van overstromingsrisico’s te combineren, zijn hier mensen bij betrokken die een gedetailleerde kennis hebben van zowel de watersystemen als de waterkeringen. Crisiscommunicatie tussen watermanagers en crisismanagers van hulpdiensten is echter nog steeds een belangrijk punt voor verbetering. De overstroming van New Orleans door de orkaan Katrina was een waarschuwing voor Nederland. Ook in Nederland kan een overstromingsramp plaatsvinden, ook al gelden voor onze waterkeringen zeer strenge veiligheidsnormen. De communicatie tussen verschillende departementen en diensten is sterk verbeterd dankzij de nationale rampenoefening “Waterproof”, georganiseerd door de TMO in 2008. Dit rapport beschrijft de Nederlandse context van de beheersing van overstromingsrisico’s, de instituten, de rampen die ons beleid en rampenmanagement hebben beïnvloed, onze veiligheidsnormen voor de waterkeringen, financiële aspecten, grote projecten, stedelijke planning en de keuzes rond het verzekeren tegen het overstromingsrisico, de invloed van Europese wetgeving, en tenslotte specifieke aspecten van onze rampenbeheersing en respons. Ook een aantal lopende vraagstukken wordt behandeld: de financiering van de volgende ronde grootschalige versterkingen van de waterkeringen in de periode 2015-2023, de voorbereiding van onze beheersing van overstromingsrisico’s in 2050 en 2100, en ten slotte tegenstrijdige belangen bij de toepassing van verschillende richtlijnen met betrekking tot overstromingsrisico’s en natuurbehoud.

In het Nationaal waterplan (2009) is het concept meerlaagsveiligheid geïntroduceerd. De meerlaagsveiligheidsbenadering kent in Nederland drie lagen: preventieve maatregelen zoals dijkversterking en rivierverruiming (laag 1), gevolgbeperkende maatregelen door ruimtelijke ordening of waterrobuust bouwen (laag 2) of rampenbeheersing en evacuatie (laag 3). Het denken over meerlaagsveiligheid heeft een plek in een historische ontwikkeling in het omgaan met overstromingsrisico’s. De oudste strategie werd gehanteerd door de eerste inwoners van ons land en betreft gevolgbeperking door middel van ruimtelijke maatregelen zoals het aanleggen van terpen of het niet gaan wonen in diepe polders, en vluchtstrategieën. In de loop der eeuwen is men bijna volledig overgegaan op ingrepen om het watersysteem te beheersen door middel van dijken, dammen en gemalen om zo het grootste deel van ons land te beschermen tegen overstromingen en opbrengsten en ontwikkelingsmogelijkheden te optimaliseren.

Veiligheid Nederland in Kaart heeft een nieuwe methode ontwikkeld en toegepast om de gevolgen van overstromingen te berekenen. Voor drie dijkringen zijn de slachtoffers en de economische schade op gedetailleerde wijze berekend door rekening te houden met verschillende overstromingsscenario's. Voor de overige dijkringen zijn de gevolgen op meer globale wijze bepaald. Ook voor het bepalen van de overstromingskansen is een nieuwe methode toegepast. Essentie van de methode is dat verschillende zogenaamde faalmechanismen een overstroming in gang kunnen zetten: niet alleen extreem hoge waterstanden, maar ook instabiliteit van een dijk of het niet tijdig sluiten van een kunstwerk. Ieder faalmechanisme levert een kans op een overstroming op. De kansen op alle faalmechanismen samen bepalen de overstromingskans van een dijkring. Met deze methode zijn de overstromingskansen van 16 van de 53 dijkringen in kaart gebracht. De 16 dijkringen zijn zo gekozen dat zij samen een representatief beeld geven van de veiligheid in Nederland op het gebied van overstromingen. Uit de berekeningen blijkt ook waar de relatief zwakke plekken in de waterkeringen zitten. Voor het toepassen van de nieuwe methoden zijn veel gegevens nodig, onder meer over de ondergrond van dijken en kunstwerken. Deze gegevens zijn in een aantal gevallen met veel onzekerheden omgeven. Essentieel onderdeel van kansberekeningen is dat de grootte van de onzekerheid expliciet verwerkt wordt in de berekening. Hoe groter de onzekerheid, des te groter de kans. Nader onderzoek kan in een aantal gevallen de onzekerheid verkleinen. In dat geval zullen ook de overstromingskansen lager uitvallen. In de volgende fase van Veiligheid Nederland in Kaart zal dit onderzoek plaatsvinden. Dan pas kunnen de overstromingskansen op robuuste wijze vastgesteld worden.

In onze eindrapportage die u als vervolg op deze brief aantreft, hebben wij verantwoording, bevindingen en aanbevelingen van de Taskforce neergelegd. Het stuk bestaat uit een Rapport van Bevindingen en drie deelrapporten. Deelrapport Planvorming is een handreiking voor het completeren van de plannen op alle niveaus. Deelrapport Nafase bevat een strategie voor de noodzakelijke uitwerking van de Nafase, waarin zorg aan getroffenen, herstel, weder opbouw en terugkeer samenkomen. Het deelrapport First Impression tenslotte, geeft de eerste bevindingen weer van de landelijke oefenweek Waterproef, begin november 2008.

De methodiek beschreven in dit document is een instrument dat de beleidsontwikkeling van de provincie Zuid-Holland ondersteunt door inzichtelijk te maken welke risico’s verbonden zijn aan het toestaan van functies in buitendijkse gebieden voor de komende 50 tot 100 jaar. Bij het bepalen van de risico’s wordt in de methodiek rekening gehouden met klimaatverandering. Hoofdstuk 2 beschrijft hoe het risico kan worden bepaald voor de verschillende schadecategorieën. Hoofdstuk 3 beschrijft de toetsing van de risico’s aan de oriëntatiewaarden. Hoofdstuk 4 geeft een kort overzicht van mogelijke risicoreducerende maatregelen. In hoofdstuk 5 zijn aanbevelingen opgenomen voor nader onderzoek.

In het nationaal Waterplan worden deltadijken beschreven als dijken die zo hoog, breed of sterk zijn dat de kans op een plotselinge en oncontroleerbare overstroming vrijwel nihil is. Deltadijken kunnen gecombineerd worden met andere functies. Over deltadijken bestaan veel verschillende beelden. Daarbij worden aan deltadijken verschillende eigenschappen toegedicht. De meeste beelden van deltadijken leggen de nadruk op multifunctionaliteit. Dit rapport beschrijft de kansen en belemmeringen van deltadijken voor hoogwaterbescherming in Nederland. Kenmerkend van deltadijken voor hoogwaterbescherming is dat door extra eisen aan de sterkte van een waterkering te stellen het overstromingsrisico verder wordt gereduceerd. De extra eisen dienen om de kans op en/of de gevolgen van een dijkdoorbraak te reduceren. De eisen hebben betrekking op faaikans en faalgedrag bij overbelasten Door extra eisen aan faalgedrag wordt de kans op een plotselinge overstroming, en daarmee het slachtofferrisico verkleind. Door scherpere eisen aan de faalkans wordt de kans op een oncontroleerbare overstroming en bijbehorende schade en slachtoffers gereduceerd. De exacte eisen zijn situatiespecifiek en worden lokaal vastgesteld. Er is geen instrumentarium beschikbaar waarmee de relatie tussen faalgedrag en slachtofferrisico kwalitatief kan worden bepaald. Vanuit maatschappelijke kosten en baten is het niet rendabel om overal 'doorbraakbestendige' deltadijken aan te leggen, waarbij de faalkans 100 keer kleiner is dan wordt voorgeschreven. Vanuit slachtofferrisico is het aantrekkelijk om op ongeveer 200 kilometer 'doorbraakbestendige' deltadijken aan te leggen.

STOWA werkt in het kader van het kennisprogramma Deltaproof aan de ontwikkeliling van een afwegingsmethodiek voor een hanteerbare uitwerking van meerlaagsveiligheid, met het oog op een brede toepassing door waterbeheerders binnen Nederland. Het doel van deze notitie is het neerleggen van een basisvisie meerlaagsveiligheid. Deze basisvisie vormt het uitgangpunt voor een vervolgtraject voor het uitwerken van voorbeelden, een systematiek en vergaren van draagvlak. Deze basisvisie is een nadere uitwerking van twee discussiebijeenkomsten over het onderwerp. ook is gebruik gemaakt van kennis opgedaan in gebiedspilots, kennis van stuurgroep management overstromingen, informatiemanagement en het artikel ‘meerlaagsveiligheid zonder norm geen kans’.

Samenvattende resultaten van het onderzoek naar de veiligheid van Nederland tegen overstromen. Er is een dijkring benadering toegepast, overstromingsrisico's zijn berekend. In principe zijn alle faalmechanismen in dit onderzoek meegenomen.