· · · Institutional Repository

Het in september 2012 afgeronde ‘Onderzoek Aanpak Vochtproblematiek zwaar regenbelast historisch metselwerk gemetseld in kalkmortels’, beoogde de kennisleemten op te vullen die bij een eerder verkennende onderzoek naar de ernstige vochtproblematiek bij bakstenen molenrompen (onderzoek 2000-2002), waren vastgesteld. Deze problemen bleken zich niet tot molens te beperken en zo werd de scoop verbreed tot al het zwaar regenbelaste historische massief metselwerk, voor zover gemetseld in kalkmortels (ca. 1300 – 1850), zoals kastelen en kasteelruïnes, kerktorens, molens, pakhuizen, stadspoorten etc. Het onderzoeksproject werd uitgevoerd door dr ir C.J.W.P.Groot en J.Gunneweg van de faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen van de TU Delft. Het ging van start in 2003, omvatte 11 deelonderzoeken, gefinancierd in 3 clusters en werd afgerond, september 2012. De resultaten zijn vastgelegd in de hierboven vermelde reeks onderzoeksrapporten, bouwstenen voor een richtlijn en de syllabus van een in 2007 gehouden studiedag. Ook zijn uit dit onderzoek voortgekomen een aantal artikelen in wetenschappelijke tijdschriften en populair wetenschappelijke artikelen in vakbladen. Ten slotte werden enkele artikelen van de hand van de onderzoekers gepubliceerd in het ‘Metselwerk-Boek’ dat verscheen tijdens het op 10 oktober 2012 door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gehouden ‘Metselwerksymposium’. Belangrijke sponsoren van het onderzoeksproject waren, de (voorloper van de )Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het VSB-fonds, de provincie Zuid-Holland en KNB-Baksteen. De Federatie Monumentenwacht Nederland verleende organisatorische ondersteuning.

Moisture is a major source of damage in historic solid masonry. Therefore, control of moisture movement in masonry is instrumental to the durability of masonry buildings. From research and practical experience it is known that many factors may play a role regarding permeability problems in masonry. This paper is focused on materials aspects regarding water penetration in historic fired clay masonry walls, constructed with moderate-to-high absorption bricks and lime mortars; the occurrence and influence of parameters such as brick porosity, interface leakage and mortar joint resistance are discussed. Subsequently, quantitative tests results show the effects of these parameters on leakage of solid walls of different thicknesses. The results of the investigations lead to a number of recommendations to be used in case of repair of historic solid masonry. Finally, attention is paid to the influence of workmanship on the permeability behaviour of historic solid walls.

Deze rapportage ‘Uitvoeringswijzen inboetwerk – herstel transversaalscheuren - voegwerkherstel’ voor herstel van zwaar regenbelast massief metselwerk in kalkmortels is de laatste in het kader van het ‘Totaalonderzoek Vochtproblematiek Massief Metselwerk (monumenten)’. De onderzoekingen zijn in de volgende rapportages vastgelegd: • ‘Kwaliteitseisen Restauratiebaksteen’ + Bouwstenen Richtlijn’ (2005) • ‘Kwaliteitseisen Metselmortels’, + Bouwstenen Richtlijn ( 2007) • ‘Detectie’ en ‘Injectie’ van holten in metselwerk (2011) • ‘Bouwkundige detailleringen bakstenen windmolens’ (2012) • ‘Voegherstelmortels’ + Bouwstenen Richtlijn’ ( 2012) • ‘Uitvoeringswijzen: Inboetwerk, Transversaalscheuren en Voegwerkherstel + Bouwstenen Richtlijn’ (2012 ) Evenals de eerdere zijn ook de voorliggende onderzoeken zeer toepassingsgericht. Het gaat er met name om hoe te handelen bij zeer zwaar regenbelast ‘zacht’ metselwerk, waarbij ook zoutbelasting een rol speelt. Het betreft bouwwerken globaal daterend uit de periode 1300 – 1850, zoals kastelen, stadspoorten, kerktorens en molens. De rapportage geeft o.a. expliciet aan hoe ‘met respect’ om te gaan met voegwerkherstel. Te vaak heeft voegwerkherstel tot grote schade aan monumenten geleid, zoals de met de slijpschijf getormenteerde voegen, waarbij de voeg is verbreed en de stenen op grote schaal zijn beschadigd, waardoor het historisch metselwerk wezenlijk is aangetast. Herstel behoort dan niet tot de mogelijkheden. Daarnaast het gebruik om veel te sterke (cement) mortels toe te passen. De bedoeling van alle rapporten is duidelijkheid te scheppen over de speciale eisen die worden gesteld aan onderhoud en herstel van baksteenmetselwerk aan monumenten. Ook dat de uitgangspunten van de voor nieuwbouw bedoelde ‘CUR 61 aanbeveling het voegen van metselwerk’, niet van toepassing dienen te worden verklaard op hervoegwerk van historisch massief metselwerk’. De onderzoeken zullen mogelijk leiden tot nieuwe richtlijnen of aanbevelingen die worden vastgesteld door een door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed begeleide commissie.

Het in september 2012 afgeronde ‘Onderzoek Aanpak Vochtproblematiek zwaar regenbelast historisch metselwerk gemetseld in kalkmortels’, beoogde de kennisleemten op te vullen die bij een eerder verkennende onderzoek naar de ernstige vochtproblematiek bij bakstenen molenrompen (onderzoek 2000-2002), waren vastgesteld. Deze problemen bleken zich niet tot molens te beperken en zo werd de scoop verbreed tot al het zwaar regenbelaste historische massief metselwerk, voor zover gemetseld in kalkmortels (ca. 1300 – 1850), zoals kastelen en kasteelruïnes, kerktorens, molens, pakhuizen, stadspoorten etc. Het onderzoeksproject werd uitgevoerd door dr ir C.J.W.P.Groot en J.Gunneweg van de faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen van de TU Delft. Het ging van start in 2003, omvatte 11 deelonderzoeken, gefinancierd in 3 clusters en werd afgerond, september 2012. De resultaten zijn vastgelegd in de hierboven vermelde reeks onderzoeksrapporten, bouwstenen voor een richtlijn en de syllabus van een in 2007 gehouden studiedag. Ook zijn uit dit onderzoek voortgekomen een aantal artikelen in wetenschappelijke tijdschriften en populair wetenschappelijke artikelen in vakbladen. Ten slotte werden enkele artikelen van de hand van de onderzoekers gepubliceerd in het ‘Metselwerk-Boek’ dat verscheen tijdens het op 10 oktober 2012 door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gehouden ‘Metselwerksymposium’. Belangrijke sponsoren van het onderzoeksproject waren, de (voorloper van de )Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het VSB-fonds, de provincie Zuid-Holland en KNB-Baksteen. De Federatie Monumentenwacht Nederland verleende organisatorische ondersteuning. OR Onderzoeksrapporten OR 1- Historisch metselwerk – Kwaliteitseisen restauratiebaksteen (mrt. 2007) OR 2- Historisch metselwerk – Kaliteitseisen metselmortels (mrt. 2007) OR 3- Historisch metselwerk - Restauratievoegmortels (sept. 2011) OR 4- Historisch metselwerk – Detectie & injectie (febr. 2011) OR 5- Historisch metselwerk – Bouwkundige detailleringen windmolens (febr. 2012) OR 6- Historisch metselwerk – Uitvoering inboetwerk, transversaalscheuren, voegwerk (sept. 2012) BR Bouwstenen voor de richtlijn BR 1- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn restauratiebaksteen metsel- mortels (apr. 2007) BR 2- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn voegmortels + testprotocollen (sept. 2012) BR 3- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn besteksteksten inboetwerk lateraalscheuren, herstel transversaalscheuren, voegwerkherstel (apr. 2012) SY SYLLABI SY 1- Historisch metselwerk – Syllabus studiedag aanpak vochtproblemen massief metselwerk – synthese wetenschap & vakmanschap, Delft 4 april 2007 (apr. 2007) VPM Vochtproblematiek Molens (verkennend onderzoek) VPM 1- Historisch metselwerk – Rapport Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002) VPM 2- Historisch metselwerk – Bijlagen Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002)

Het in september 2012 afgeronde ‘Onderzoek Aanpak Vochtproblematiek zwaar regenbelast historisch metselwerk gemetseld in kalkmortels’, beoogde de kennisleemten op te vullen die bij een eerder verkennende onderzoek naar de ernstige vochtproblematiek bij bakstenen molenrompen (onderzoek 2000-2002), waren vastgesteld. Deze problemen bleken zich niet tot molens te beperken en zo werd de scoop verbreed tot al het zwaar regenbelaste historische massief metselwerk, voor zover gemetseld in kalkmortels (ca. 1300 – 1850), zoals kastelen en kasteelruïnes, kerktorens, molens, pakhuizen, stadspoorten etc. Het onderzoeksproject werd uitgevoerd door dr ir C.J.W.P.Groot en J.Gunneweg van de faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen van de TU Delft. Het ging van start in 2003, omvatte 11 deelonderzoeken, gefinancierd in 3 clusters en werd afgerond, september 2012. De resultaten zijn vastgelegd in de hierboven vermelde reeks onderzoeksrapporten, bouwstenen voor een richtlijn en de syllabus van een in 2007 gehouden studiedag. Ook zijn uit dit onderzoek voortgekomen een aantal artikelen in wetenschappelijke tijdschriften en populair wetenschappelijke artikelen in vakbladen. Ten slotte werden enkele artikelen van de hand van de onderzoekers gepubliceerd in het ‘Metselwerk-Boek’ dat verscheen tijdens het op 10 oktober 2012 door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gehouden ‘Metselwerksymposium’. Belangrijke sponsoren van het onderzoeksproject waren, de (voorloper van de )Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het VSB-fonds, de provincie Zuid-Holland en KNB-Baksteen. De Federatie Monumentenwacht Nederland verleende organisatorische ondersteuning. OR Onderzoeksrapporten OR 1- Historisch metselwerk – Kwaliteitseisen restauratiebaksteen (mrt. 2007) OR 2- Historisch metselwerk – Kaliteitseisen metselmortels (mrt. 2007) OR 3- Historisch metselwerk - Restauratievoegmortels (sept. 2011) OR 4- Historisch metselwerk – Detectie & injectie (febr. 2011) OR 5- Historisch metselwerk – Bouwkundige detailleringen windmolens (febr. 2012) OR 6- Historisch metselwerk – Uitvoering inboetwerk, transversaalscheuren, voegwerk (sept. 2012) BR Bouwstenen voor de richtlijn BR 1- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn restauratiebaksteen metsel- mortels (apr. 2007) BR 2- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn voegmortels + testprotocollen (sept. 2012) BR 3- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn besteksteksten inboetwerk lateraalscheuren, herstel transversaalscheuren, voegwerkherstel (apr. 2012) SY SYLLABI SY 1- Historisch metselwerk – Syllabus studiedag aanpak vochtproblemen massief metselwerk – synthese wetenschap & vakmanschap, Delft 4 april 2007 (apr. 2007) VPM Vochtproblematiek Molens (verkennend onderzoek) VPM 1- Historisch metselwerk – Rapport Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002) VPM 2- Historisch metselwerk – Bijlagen Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002)

Het in september 2012 afgeronde ‘Onderzoek Aanpak Vochtproblematiek zwaar regenbelast historisch metselwerk gemetseld in kalkmortels’, beoogde de kennisleemten op te vullen die bij een eerder verkennende onderzoek naar de ernstige vochtproblematiek bij bakstenen molenrompen (onderzoek 2000-2002), waren vastgesteld. Deze problemen bleken zich niet tot molens te beperken en zo werd de scoop verbreed tot al het zwaar regenbelaste historische massief metselwerk, voor zover gemetseld in kalkmortels (ca. 1300 – 1850), zoals kastelen en kasteelruïnes, kerktorens, molens, pakhuizen, stadspoorten etc. Het onderzoeksproject werd uitgevoerd door dr ir C.J.W.P.Groot en J.Gunneweg van de faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen van de TU Delft. Het ging van start in 2003, omvatte 11 deelonderzoeken, gefinancierd in 3 clusters en werd afgerond, september 2012. De resultaten zijn vastgelegd in de hierboven vermelde reeks onderzoeksrapporten, bouwstenen voor een richtlijn en de syllabus van een in 2007 gehouden studiedag. Ook zijn uit dit onderzoek voortgekomen een aantal artikelen in wetenschappelijke tijdschriften en populair wetenschappelijke artikelen in vakbladen. Ten slotte werden enkele artikelen van de hand van de onderzoekers gepubliceerd in het ‘Metselwerk-Boek’ dat verscheen tijdens het op 10 oktober 2012 door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gehouden ‘Metselwerksymposium’. Belangrijke sponsoren van het onderzoeksproject waren, de (voorloper van de )Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het VSB-fonds, de provincie Zuid-Holland en KNB-Baksteen. De Federatie Monumentenwacht Nederland verleende organisatorische ondersteuning. OR Onderzoeksrapporten OR 1- Historisch metselwerk – Kwaliteitseisen restauratiebaksteen (mrt. 2007) OR 2- Historisch metselwerk – Kaliteitseisen metselmortels (mrt. 2007) OR 3- Historisch metselwerk - Restauratievoegmortels (sept. 2011) OR 4- Historisch metselwerk – Detectie & injectie (febr. 2011) OR 5- Historisch metselwerk – Bouwkundige detailleringen windmolens (febr. 2012) OR 6- Historisch metselwerk – Uitvoering inboetwerk, transversaalscheuren, voegwerk (sept. 2012) BR Bouwstenen voor de richtlijn BR 1- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn restauratiebaksteen metsel- mortels (apr. 2007) BR 2- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn voegmortels + testprotocollen (sept. 2012) BR 3- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn besteksteksten inboetwerk lateraalscheuren, herstel transversaalscheuren, voegwerkherstel (apr. 2012) SY SYLLABI SY 1- Historisch metselwerk – Syllabus studiedag aanpak vochtproblemen massief metselwerk – synthese wetenschap & vakmanschap, Delft 4 april 2007 (apr. 2007) VPM Vochtproblematiek Molens (verkennend onderzoek) VPM 1- Historisch metselwerk – Rapport Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002) VPM 2- Historisch metselwerk – Bijlagen Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002)

Het in september 2012 afgeronde ‘Onderzoek Aanpak Vochtproblematiek zwaar regenbelast historisch metselwerk gemetseld in kalkmortels’, beoogde de kennisleemten op te vullen die bij een eerder verkennende onderzoek naar de ernstige vochtproblematiek bij bakstenen molenrompen (onderzoek 2000-2002), waren vastgesteld. Deze problemen bleken zich niet tot molens te beperken en zo werd de scoop verbreed tot al het zwaar regenbelaste historische massief metselwerk, voor zover gemetseld in kalkmortels (ca. 1300 – 1850), zoals kastelen en kasteelruïnes, kerktorens, molens, pakhuizen, stadspoorten etc. Het onderzoeksproject werd uitgevoerd door dr ir C.J.W.P.Groot en J.Gunneweg van de faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen van de TU Delft. Het ging van start in 2003, omvatte 11 deelonderzoeken, gefinancierd in 3 clusters en werd afgerond, september 2012. De resultaten zijn vastgelegd in de hierboven vermelde reeks onderzoeksrapporten, bouwstenen voor een richtlijn en de syllabus van een in 2007 gehouden studiedag. Ook zijn uit dit onderzoek voortgekomen een aantal artikelen in wetenschappelijke tijdschriften en populair wetenschappelijke artikelen in vakbladen. Ten slotte werden enkele artikelen van de hand van de onderzoekers gepubliceerd in het ‘Metselwerk-Boek’ dat verscheen tijdens het op 10 oktober 2012 door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gehouden ‘Metselwerksymposium’. Belangrijke sponsoren van het onderzoeksproject waren, de (voorloper van de )Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het VSB-fonds, de provincie Zuid-Holland en KNB-Baksteen. De Federatie Monumentenwacht Nederland verleende organisatorische ondersteuning. OR Onderzoeksrapporten OR 1- Historisch metselwerk – Kwaliteitseisen restauratiebaksteen (mrt. 2007) OR 2- Historisch metselwerk – Kaliteitseisen metselmortels (mrt. 2007) OR 3- Historisch metselwerk - Restauratievoegmortels (sept. 2011) OR 4- Historisch metselwerk – Detectie & injectie (febr. 2011) OR 5- Historisch metselwerk – Bouwkundige detailleringen windmolens (febr. 2012) OR 6- Historisch metselwerk – Uitvoering inboetwerk, transversaalscheuren, voegwerk (sept. 2012) BR Bouwstenen voor de richtlijn BR 1- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn restauratiebaksteen metsel- mortels (apr. 2007) BR 2- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn voegmortels + testprotocollen (sept. 2012) BR 3- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn besteksteksten inboetwerk lateraalscheuren, herstel transversaalscheuren, voegwerkherstel (apr. 2012) SY SYLLABI SY 1- Historisch metselwerk – Syllabus studiedag aanpak vochtproblemen massief metselwerk – synthese wetenschap & vakmanschap, Delft 4 april 2007 (apr. 2007) VPM Vochtproblematiek Molens (verkennend onderzoek) VPM 1- Historisch metselwerk – Rapport Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002) VPM 2- Historisch metselwerk – Bijlagen Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002)

Het in september 2012 afgeronde ‘Onderzoek Aanpak Vochtproblematiek zwaar regenbelast historisch metselwerk gemetseld in kalkmortels’, beoogde de kennisleemten op te vullen die bij een eerder verkennende onderzoek naar de ernstige vochtproblematiek bij bakstenen molenrompen (onderzoek 2000-2002), waren vastgesteld. Deze problemen bleken zich niet tot molens te beperken en zo werd de scoop verbreed tot al het zwaar regenbelaste historische massief metselwerk, voor zover gemetseld in kalkmortels (ca. 1300 – 1850), zoals kastelen en kasteelruïnes, kerktorens, molens, pakhuizen, stadspoorten etc. Het onderzoeksproject werd uitgevoerd door dr ir C.J.W.P.Groot en J.Gunneweg van de faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen van de TU Delft. Het ging van start in 2003, omvatte 11 deelonderzoeken, gefinancierd in 3 clusters en werd afgerond, september 2012. De resultaten zijn vastgelegd in de hierboven vermelde reeks onderzoeksrapporten, bouwstenen voor een richtlijn en de syllabus van een in 2007 gehouden studiedag. Ook zijn uit dit onderzoek voortgekomen een aantal artikelen in wetenschappelijke tijdschriften en populair wetenschappelijke artikelen in vakbladen. Ten slotte werden enkele artikelen van de hand van de onderzoekers gepubliceerd in het ‘Metselwerk-Boek’ dat verscheen tijdens het op 10 oktober 2012 door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gehouden ‘Metselwerksymposium’. Belangrijke sponsoren van het onderzoeksproject waren, de (voorloper van de )Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het VSB-fonds, de provincie Zuid-Holland en KNB-Baksteen. De Federatie Monumentenwacht Nederland verleende organisatorische ondersteuning. OR Onderzoeksrapporten OR 1- Historisch metselwerk – Kwaliteitseisen restauratiebaksteen (mrt. 2007) OR 2- Historisch metselwerk – Kaliteitseisen metselmortels (mrt. 2007) OR 3- Historisch metselwerk - Restauratievoegmortels (sept. 2011) OR 4- Historisch metselwerk – Detectie & injectie (febr. 2011) OR 5- Historisch metselwerk – Uitvoering inboetwerk, transversaalscheuren, voegwerk (sept. 2012) OR 6- Historisch metselwerk – Bouwkundige detailleringen windmolens (febr. 2012) BR Bouwstenen voor de richtlijn BR 1- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn restauratiebaksteen metsel- mortels (apr. 2007) BR 2- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn voegmortels + testprotocollen (sept. 2012) BR 3- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn besteksteksten inboetwerk lateraalscheuren, herstel transversaalscheuren, voegwerkherstel (apr. 2012) SY SYLLABI SY 1- Historisch metselwerk – Syllabus studiedag aanpak vochtproblemen massief metselwerk – synthese wetenschap & vakmanschap, Delft 4 april 2007 (apr. 2007) VPM Vochtproblematiek Molens (verkennend onderzoek) VPM 1- Historisch metselwerk – Rapport Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002) VPM 2- Historisch metselwerk – Bijlagen Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002)

Het in september 2012 afgeronde ‘Onderzoek Aanpak Vochtproblematiek zwaar regenbelast historisch metselwerk gemetseld in kalkmortels’, beoogde de kennisleemten op te vullen die bij een eerder verkennende onderzoek naar de ernstige vochtproblematiek bij bakstenen molenrompen (onderzoek 2000-2002), waren vastgesteld. Deze problemen bleken zich niet tot molens te beperken en zo werd de scoop verbreed tot al het zwaar regenbelaste historische massief metselwerk, voor zover gemetseld in kalkmortels (ca. 1300 – 1850), zoals kastelen en kasteelruïnes, kerktorens, molens, pakhuizen, stadspoorten etc. Het onderzoeksproject werd uitgevoerd door dr ir C.J.W.P.Groot en J.Gunneweg van de faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen van de TU Delft. Het ging van start in 2003, omvatte 11 deelonderzoeken, gefinancierd in 3 clusters en werd afgerond, september 2012. De resultaten zijn vastgelegd in de hierboven vermelde reeks onderzoeksrapporten, bouwstenen voor een richtlijn en de syllabus van een in 2007 gehouden studiedag. Ook zijn uit dit onderzoek voortgekomen een aantal artikelen in wetenschappelijke tijdschriften en populair wetenschappelijke artikelen in vakbladen. Ten slotte werden enkele artikelen van de hand van de onderzoekers gepubliceerd in het ‘Metselwerk-Boek’ dat verscheen tijdens het op 10 oktober 2012 door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gehouden ‘Metselwerksymposium’. Belangrijke sponsoren van het onderzoeksproject waren, de (voorloper van de )Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het VSB-fonds, de provincie Zuid-Holland en KNB-Baksteen. De Federatie Monumentenwacht Nederland verleende organisatorische ondersteuning. OR Onderzoeksrapporten OR 1- Historisch metselwerk – Kwaliteitseisen restauratiebaksteen (mrt. 2007) OR 2- Historisch metselwerk – Kaliteitseisen metselmortels (mrt. 2007) OR 3- Historisch metselwerk - Restauratievoegmortels (sept. 2011) OR 4- Historisch metselwerk – Detectie & injectie (febr. 2011) OR 5- Historisch metselwerk – Uitvoering inboetwerk, transversaalscheuren, voegwerk (sept. 2012) OR 6- Historisch metselwerk – Bouwkundige detailleringen windmolens (febr. 2012) BR Bouwstenen voor de richtlijn BR 1- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn restauratiebaksteen metsel- mortels (apr. 2007) BR 2- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn voegmortels + testprotocollen (sept. 2012) BR 3- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn besteksteksten inboetwerk lateraalscheuren, herstel transversaalscheuren, voegwerkherstel (apr. 2012) SY SYLLABI SY 1- Historisch metselwerk – Syllabus studiedag aanpak vochtproblemen massief metselwerk – synthese wetenschap & vakmanschap, Delft 4 april 2007 (apr. 2007) VPM Vochtproblematiek Molens (verkennend onderzoek) VPM 1- Historisch metselwerk – Rapport Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002) VPM 2- Historisch metselwerk – Bijlagen Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002)

Het in september 2012 afgeronde ‘Onderzoek Aanpak Vochtproblematiek zwaar regenbelast historisch metselwerk gemetseld in kalkmortels’, beoogde de kennisleemten op te vullen die bij een eerder verkennende onderzoek naar de ernstige vochtproblematiek bij bakstenen molenrompen (onderzoek 2000-2002), waren vastgesteld. Deze problemen bleken zich niet tot molens te beperken en zo werd de scoop verbreed tot al het zwaar regenbelaste historische massief metselwerk, voor zover gemetseld in kalkmortels (ca. 1300 – 1850), zoals kastelen en kasteelruïnes, kerktorens, molens, pakhuizen, stadspoorten etc. Het onderzoeksproject werd uitgevoerd door dr ir C.J.W.P.Groot en J.Gunneweg van de faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen van de TU Delft. Het ging van start in 2003, omvatte 11 deelonderzoeken, gefinancierd in 3 clusters en werd afgerond, september 2012. De resultaten zijn vastgelegd in de hierboven vermelde reeks onderzoeksrapporten, bouwstenen voor een richtlijn en de syllabus van een in 2007 gehouden studiedag. Ook zijn uit dit onderzoek voortgekomen een aantal artikelen in wetenschappelijke tijdschriften en populair wetenschappelijke artikelen in vakbladen. Ten slotte werden enkele artikelen van de hand van de onderzoekers gepubliceerd in het ‘Metselwerk-Boek’ dat verscheen tijdens het op 10 oktober 2012 door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gehouden ‘Metselwerksymposium’. Belangrijke sponsoren van het onderzoeksproject waren, de (voorloper van de )Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het VSB-fonds, de provincie Zuid-Holland en KNB-Baksteen. De Federatie Monumentenwacht Nederland verleende organisatorische ondersteuning. OR Onderzoeksrapporten OR 1- Historisch metselwerk – Kwaliteitseisen restauratiebaksteen (mrt. 2007) OR 2- Historisch metselwerk – Kaliteitseisen metselmortels (mrt. 2007) OR 3- Historisch metselwerk - Restauratievoegmortels (sept. 2011) OR 4- Historisch metselwerk – Detectie & injectie (febr. 2011) OR 5- Historisch metselwerk – Uitvoering inboetwerk, transversaalscheuren, voegwerk (sept. 2012) OR 6- Historisch metselwerk – Bouwkundige detailleringen windmolens (febr. 2012) BR Bouwstenen voor de richtlijn BR 1- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn restauratiebaksteen metselmortels (apr. 2007) BR 2- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn voegmortels + testprotocollen (sept. 2012) BR 3- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn besteksteksten inboetwerk lateraalscheuren, herstel transversaalscheuren, voegwerkherstel (apr. 2012) SY SYLLABI SY 1- Historisch metselwerk – Syllabus studiedag aanpak vochtproblemen massief metselwerk – synthese wetenschap & vakmanschap, Delft 4 april 2007 (apr. 2007) VPM Vochtproblematiek Molens (verkennend onderzoek) VPM 1- Historisch metselwerk – Rapport Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002) VPM 2- Historisch metselwerk – Bijlagen Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002)

Het in september 2012 afgeronde ‘Onderzoek Aanpak Vochtproblematiek zwaar regenbelast historisch metselwerk gemetseld in kalkmortels’, beoogde de kennisleemten op te vullen die bij een eerder verkennende onderzoek naar de ernstige vochtproblematiek bij bakstenen molenrompen (onderzoek 2000-2002), waren vastgesteld. Deze problemen bleken zich niet tot molens te beperken en zo werd de scoop verbreed tot al het zwaar regenbelaste historische massief metselwerk, voor zover gemetseld in kalkmortels (ca. 1300 – 1850), zoals kastelen en kasteelruïnes, kerktorens, molens, pakhuizen, stadspoorten etc. Het onderzoeksproject werd uitgevoerd door dr ir C.J.W.P.Groot en J.Gunneweg van de faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen van de TU Delft. Het ging van start in 2003, omvatte 11 deelonderzoeken, gefinancierd in 3 clusters en werd afgerond, september 2012. De resultaten zijn vastgelegd in de hierboven vermelde reeks onderzoeksrapporten, bouwstenen voor een richtlijn en de syllabus van een in 2007 gehouden studiedag. Ook zijn uit dit onderzoek voortgekomen een aantal artikelen in wetenschappelijke tijdschriften en populair wetenschappelijke artikelen in vakbladen. Ten slotte werden enkele artikelen van de hand van de onderzoekers gepubliceerd in het ‘Metselwerk-Boek’ dat verscheen tijdens het op 10 oktober 2012 door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gehouden ‘Metselwerksymposium’. Belangrijke sponsoren van het onderzoeksproject waren, de (voorloper van de )Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het VSB-fonds, de provincie Zuid-Holland en KNB-Baksteen. De Federatie Monumentenwacht Nederland verleende organisatorische ondersteuning. OR Onderzoeksrapporten OR 1- Historisch metselwerk – Kwaliteitseisen restauratiebaksteen (mrt. 2007) OR 2- Historisch metselwerk – Kaliteitseisen metselmortels (mrt. 2007) OR 3- Historisch metselwerk - Restauratievoegmortels (sept. 2011) OR 4- Historisch metselwerk – Detectie & injectie (febr. 2011) OR 5- Historisch metselwerk – Uitvoering inboetwerk, transversaalscheuren, voegwerk (sept. 2012) OR 6- Historisch metselwerk – Bouwkundige detailleringen windmolens (febr. 2012) BR Bouwstenen voor de richtlijn BR 1- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn restauratiebaksteen metsel- mortels (apr. 2007) BR 2- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn voegmortels + testprotocollen (sept. 2012) BR 3- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn besteksteksten inboetwerk lateraalscheuren, herstel transversaalscheuren, voegwerkherstel (apr. 2012) SY SYLLABI SY 1- Historisch metselwerk – Syllabus studiedag aanpak vochtproblemen massief metselwerk – synthese wetenschap & vakmanschap, Delft 4 april 2007 (apr. 2007) VPM Vochtproblematiek Molens (verkennend onderzoek) VPM 1- Historisch metselwerk – Rapport Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002) VPM 2- Historisch metselwerk – Bijlagen Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002)

Het in september 2012 afgeronde ‘Onderzoek Aanpak Vochtproblematiek zwaar regenbelast historisch metselwerk gemetseld in kalkmortels’, beoogde de kennisleemten op te vullen die bij een eerder verkennende onderzoek naar de ernstige vochtproblematiek bij bakstenen molenrompen (onderzoek 2000-2002), waren vastgesteld. Deze problemen bleken zich niet tot molens te beperken en zo werd de scoop verbreed tot al het zwaar regenbelaste historische massief metselwerk, voor zover gemetseld in kalkmortels (ca. 1300 – 1850), zoals kastelen en kasteelruïnes, kerktorens, molens, pakhuizen, stadspoorten etc. Het onderzoeksproject werd uitgevoerd door dr ir C.J.W.P.Groot en J.Gunneweg van de faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen van de TU Delft. Het ging van start in 2003, omvatte 11 deelonderzoeken, gefinancierd in 3 clusters en werd afgerond, september 2012. De resultaten zijn vastgelegd in de hierboven vermelde reeks onderzoeksrapporten, bouwstenen voor een richtlijn en de syllabus van een in 2007 gehouden studiedag. Ook zijn uit dit onderzoek voortgekomen een aantal artikelen in wetenschappelijke tijdschriften en populair wetenschappelijke artikelen in vakbladen. Ten slotte werden enkele artikelen van de hand van de onderzoekers gepubliceerd in het ‘Metselwerk-Boek’ dat verscheen tijdens het op 10 oktober 2012 door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gehouden ‘Metselwerksymposium’. Belangrijke sponsoren van het onderzoeksproject waren, de (voorloper van de )Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het VSB-fonds, de provincie Zuid-Holland en KNB-Baksteen. De Federatie Monumentenwacht Nederland verleende organisatorische ondersteuning. OR Onderzoeksrapporten OR 1- Historisch metselwerk – Kwaliteitseisen restauratiebaksteen (mrt. 2007) OR 2- Historisch metselwerk – Kaliteitseisen metselmortels (mrt. 2007) OR 3- Historisch metselwerk - Restauratievoegmortels (sept. 2011) OR 4- Historisch metselwerk – Detectie & injectie (febr. 2011) OR 5- Historisch metselwerk – Uitvoering inboetwerk, transversaalscheuren, voegwerk (sept. 2012) OR 6- Historisch metselwerk – Bouwkundige detailleringen windmolens (febr. 2012) BR Bouwstenen voor de richtlijn BR 1- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn restauratiebaksteen metselmortels (apr. 2007) BR 2- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn voegmortels + testprotocollen (sept. 2012) BR 3- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn besteksteksten inboetwerk lateraalscheuren, herstel transversaalscheuren, voegwerkherstel (apr. 2012) SY SYLLABI SY 1- Historisch metselwerk – Syllabus studiedag aanpak vochtproblemen massief metselwerk – synthese wetenschap & vakmanschap, Delft 4 april 2007 (apr. 2007) VPM Vochtproblematiek Molens (verkennend onderzoek) VPM 1- Historisch metselwerk – Rapport Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002) VPM 2- Historisch metselwerk – Bijlagen Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002)

Het in september 2012 afgeronde ‘Onderzoek Aanpak Vochtproblematiek zwaar regenbelast historisch metselwerk gemetseld in kalkmortels’, beoogde de kennisleemten op te vullen die bij een eerder verkennende onderzoek naar de ernstige vochtproblematiek bij bakstenen molenrompen (onderzoek 2000-2002), waren vastgesteld. Deze problemen bleken zich niet tot molens te beperken en zo werd de scoop verbreed tot al het zwaar regenbelaste historische massief metselwerk, voor zover gemetseld in kalkmortels (ca. 1300 – 1850), zoals kastelen en kasteelruïnes, kerktorens, molens, pakhuizen, stadspoorten etc. Het onderzoeksproject werd uitgevoerd door dr ir C.J.W.P.Groot en J.Gunneweg van de faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen van de TU Delft. Het ging van start in 2003, omvatte 11 deelonderzoeken, gefinancierd in 3 clusters en werd afgerond, september 2012. De resultaten zijn vastgelegd in de hierboven vermelde reeks onderzoeksrapporten, bouwstenen voor een richtlijn en de syllabus van een in 2007 gehouden studiedag. Ook zijn uit dit onderzoek voortgekomen een aantal artikelen in wetenschappelijke tijdschriften en populair wetenschappelijke artikelen in vakbladen. Ten slotte werden enkele artikelen van de hand van de onderzoekers gepubliceerd in het ‘Metselwerk-Boek’ dat verscheen tijdens het op 10 oktober 2012 door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gehouden ‘Metselwerksymposium’. Belangrijke sponsoren van het onderzoeksproject waren, de (voorloper van de )Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het VSB-fonds, de provincie Zuid-Holland en KNB-Baksteen. De Federatie Monumentenwacht Nederland verleende organisatorische ondersteuning. OR Onderzoeksrapporten OR 1- Historisch metselwerk – Kwaliteitseisen restauratiebaksteen (mrt. 2007) OR 2- Historisch metselwerk – Kaliteitseisen metselmortels (mrt. 2007) OR 3- Historisch metselwerk - Restauratievoegmortels (sept. 2011) OR 4- Historisch metselwerk – Detectie & injectie (febr. 2011) OR 5- Historisch metselwerk – Uitvoering inboetwerk, transversaalscheuren, voegwerk (sept. 2012) OR 6- Historisch metselwerk – Bouwkundige detailleringen windmolens (febr. 2012) BR Bouwstenen voor de richtlijn BR 1- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn restauratiebaksteen metselmortels (apr. 2007) BR 2- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn voegmortels + testprotocollen (sept. 2012) BR 3- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn besteksteksten inboetwerk lateraalscheuren, herstel transversaalscheuren, voegwerkherstel (apr. 2012) SY SYLLABI SY 1- Historisch metselwerk – Syllabus studiedag aanpak vochtproblemen massief metselwerk – synthese wetenschap & vakmanschap, Delft 4 april 2007 (apr. 2007) VPM Vochtproblematiek Molens (verkennend onderzoek) VPM 1- Historisch metselwerk – Rapport Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002) VPM 2- Historisch metselwerk – Bijlagen Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002)

Het in september 2012 afgeronde ‘Onderzoek Aanpak Vochtproblematiek zwaar regenbelast historisch metselwerk gemetseld in kalkmortels’, beoogde de kennisleemten op te vullen die bij een eerder verkennende onderzoek naar de ernstige vochtproblematiek bij bakstenen molenrompen (onderzoek 2000-2002), waren vastgesteld. Deze problemen bleken zich niet tot molens te beperken en zo werd de scoop verbreed tot al het zwaar regenbelaste historische massief metselwerk, voor zover gemetseld in kalkmortels (ca. 1300 – 1850), zoals kastelen en kasteelruïnes, kerktorens, molens, pakhuizen, stadspoorten etc. Het onderzoeksproject werd uitgevoerd door dr ir C.J.W.P.Groot en J.Gunneweg van de faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen van de TU Delft. Het ging van start in 2003, omvatte 11 deelonderzoeken, gefinancierd in 3 clusters en werd afgerond, september 2012. De resultaten zijn vastgelegd in de hierboven vermelde reeks onderzoeksrapporten, bouwstenen voor een richtlijn en de syllabus van een in 2007 gehouden studiedag. Ook zijn uit dit onderzoek voortgekomen een aantal artikelen in wetenschappelijke tijdschriften en populair wetenschappelijke artikelen in vakbladen. Ten slotte werden enkele artikelen van de hand van de onderzoekers gepubliceerd in het ‘Metselwerk-Boek’ dat verscheen tijdens het op 10 oktober 2012 door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gehouden ‘Metselwerksymposium’. Belangrijke sponsoren van het onderzoeksproject waren, de (voorloper van de )Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het VSB-fonds, de provincie Zuid-Holland en KNB-Baksteen. De Federatie Monumentenwacht Nederland verleende organisatorische ondersteuning. OR Onderzoeksrapporten OR 1- Historisch metselwerk – Kwaliteitseisen restauratiebaksteen (mrt. 2007) OR 2- Historisch metselwerk – Kaliteitseisen metselmortels (mrt. 2007) OR 3- Historisch metselwerk - Restauratievoegmortels (sept. 2011) OR 4- Historisch metselwerk – Detectie & injectie (febr. 2011) OR 5- Historisch metselwerk – Uitvoering inboetwerk, transversaalscheuren, voegwerk (sept. 2012) OR 6- Historisch metselwerk – Bouwkundige detailleringen windmolens (febr. 2012) BR Bouwstenen voor de richtlijn BR 1- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn restauratiebaksteen metsel- mortels (apr. 2007) BR 2- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn voegmortels + testprotocollen (sept. 2012) BR 3- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn besteksteksten inboetwerk lateraalscheuren, herstel transversaalscheuren, voegwerkherstel (apr. 2012) SY SYLLABI SY 1- Historisch metselwerk – Syllabus studiedag aanpak vochtproblemen massief metselwerk – synthese wetenschap & vakmanschap, Delft 4 april 2007 (apr. 2007) VPM Vochtproblematiek Molens (verkennend onderzoek) VPM 1- Historisch metselwerk – Rapport Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002) VPM 2- Historisch metselwerk – Bijlagen Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002)

Het in september 2012 afgeronde ‘Onderzoek Aanpak Vochtproblematiek zwaar regenbelast historisch metselwerk gemetseld in kalkmortels’, beoogde de kennisleemten op te vullen die bij een eerder verkennende onderzoek naar de ernstige vochtproblematiek bij bakstenen molenrompen (onderzoek 2000-2002), waren vastgesteld. Deze problemen bleken zich niet tot molens te beperken en zo werd de scoop verbreed tot al het zwaar regenbelaste historische massief metselwerk, voor zover gemetseld in kalkmortels (ca. 1300 – 1850), zoals kastelen en kasteelruïnes, kerktorens, molens, pakhuizen, stadspoorten etc. Het onderzoeksproject werd uitgevoerd door dr ir C.J.W.P.Groot en J.Gunneweg van de faculteit Civiele Techniek & Geowetenschappen van de TU Delft. Het ging van start in 2003, omvatte 11 deelonderzoeken, gefinancierd in 3 clusters en werd afgerond, september 2012. De resultaten zijn vastgelegd in de hierboven vermelde reeks onderzoeksrapporten, bouwstenen voor een richtlijn en de syllabus van een in 2007 gehouden studiedag. Ook zijn uit dit onderzoek voortgekomen een aantal artikelen in wetenschappelijke tijdschriften en populair wetenschappelijke artikelen in vakbladen. Ten slotte werden enkele artikelen van de hand van de onderzoekers gepubliceerd in het ‘Metselwerk-Boek’ dat verscheen tijdens het op 10 oktober 2012 door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gehouden ‘Metselwerksymposium’. Belangrijke sponsoren van het onderzoeksproject waren, de (voorloper van de )Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, het VSB-fonds, de provincie Zuid-Holland en KNB-Baksteen. De Federatie Monumentenwacht Nederland verleende organisatorische ondersteuning. OR Onderzoeksrapporten OR 1- Historisch metselwerk – Kwaliteitseisen restauratiebaksteen (mrt. 2007) OR 2- Historisch metselwerk – Kaliteitseisen metselmortels (mrt. 2007) OR 3- Historisch metselwerk - Restauratievoegmortels (sept. 2011) OR 4- Historisch metselwerk – Detectie & injectie (febr. 2011) OR 5- Historisch metselwerk – Uitvoering inboetwerk, transversaalscheuren, voegwerk (sept. 2012) OR 6- Historisch metselwerk – Bouwkundige detailleringen windmolens (febr. 2012) BR Bouwstenen voor de richtlijn BR 1- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn restauratiebaksteen metselmortels (apr. 2007) BR 2- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn voegmortels + testprotocollen (sept. 2012) BR 3- Historisch metselwerk – Bouwstenen richtlijn besteksteksten inboetwerk lateraalscheuren, herstel transversaalscheuren, voegwerkherstel (apr. 2012) SY SYLLABI SY 1- Historisch metselwerk – Syllabus studiedag aanpak vochtproblemen massief metselwerk – synthese wetenschap & vakmanschap, Delft 4 april 2007 (apr. 2007) VPM Vochtproblematiek Molens (verkennend onderzoek) VPM 1- Historisch metselwerk – Rapport Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002) VPM 2- Historisch metselwerk – Bijlagen Vochtproblematiek bakstenen windmolens (aug. 2002)